Bokeljska Mornarica

Srednjovjekovna kotorska organizacija pomoraca dobila je tokom austrijske vladavine, tacno od 1859. godine, svoje novo ime »Plemenito tijelo Bokeljske mornarice« (ili krace Bokeljska mornarica), a od profesionalnog ostao joj je samo memorijalni karakter. Ali ona je, sticajem okolnosti, i tokom ranijih vjekova vise puta mijenjala svoje ime. Ono sto joj je od pocetka, bez obzira na ime, bilo trajno i ostalo kao njena bitna crta prepoznavanja, jeste okupljanje pomoraca i humanitarno djelovanje medu njima. A to je sasvim razumljivo kada uocimo da se radilo o jednoj bitnoj komponenti organizacije mediteranske, pa analogno i kotorske srednjovjekovne komune, koja je, u tako zvanim Bratovstinama (Confraternitates), okupljala i organizovala razne gradske zanatlije, pa medju njima i izuzetno vazne pomorce. Svi su oni imali svoje Statute, a na celu su im bili tzv. gastaldi. Da je vec u XIV st. takva bratovstina pomoraca bila finansijski veoma snazna govori podatak da su 1353. god., pod imenom »Pobozna druzina kotorskih pomoraca« (Pia sodalitas naviculatorum Catharensium), posjedovala crkvu »Sv. Nikole od vrtova« u neposrednoj blizini grada, i da su je te godine poklonili franjevcima. Te iste 1353. god. dobila je crkvu u gradu, sa istim imenom sveca, zastitnika pomoraca.
Od pocetka mletacke vladavine (1420. god.) ova bratovstina pomoraca, tada pod imenom Sv. Nikole mornara (Sancti Nicolai marinariorum), pored humanitarne, pocinje sticati razne druge drustvene funkcije, a posebno onu vojnog karaktera. Taj proces je u izvjesnom smislu bio i prirodan, s obzirom na karakter profesije. Pomorci su, naime, osim trgovanja, svojim brodovima bili prisiljeni da se bore protiv pirata koji su ih napadali, kao i da stite Bokokotorski zaliv u kom su zivjeli. Tako je doslo do priblizavanja, pa i poistovjecivanja licnosti »gastalda«, koji je bio na celu bratovstine pomoraca, i strucnog lica lucke kapetanije, koji je imao titulu »admiral luke« (»Ammiraglio del porto«). Tu, dakle, treba podvuci da su lucke kapetane, sa titulom »admirala«, imale i sve druge mletacke luke, pa, dakle, nije bila rijec o nekoj vrhunskoj tituli najvisih mletackih pomorskih komandanata. Cinjenica je, ipak, da su i ovi lokalni »admirali luke«, sticajem okolnosti dobijali odredjene vojne komandne funkcije. U Istorijskom arhivu Kotora prvi put se srece 1440. god. Zivko Mace, ali jos samo kao admiral (lucki kapetan), ne spominjuci vezu sa Bratovstinom mornara i njenim gastaldom. Zatim na tu funkciji 1477. god. dolazi Alegret Nigro, iako u tom dokumentu jos nema pomena da je on istovremeno i gastald Bratovstine mornara. Tek u dokumentu iz 1493. god. imamo izricitu arhivsku potvrdu da je Alegretus Nigro admiral i gastald Bratovstine Sv. Nikole mornara. To znaci da je krajem XV st. a jos tokom djelovanja Alegreta Nigra, uslo u praksu da ista licnost koja je od mletackih vlasti bila postavljena za »admirala luke« (luckog kapetana), u Bratovstini mornara bude izabrana za gastalda te organizacije. Takvo personalno povezivanje dvije naizgled razne funkcije, prihvaceno je kao korisno i za drzavu i za organizaciju pomoraca. U osnovi, sto se vlasti tice, radilo se o laksoj kontroli strucno, ekonomski i vojno izuzetno vaznog pomorskog sektora, a mozda je u torn istorijskom trenutku to znacilo i priznanje kotorskim pomorcima za angazovanje u mletacko-turskom Skadarskom ratu 1463-1479. godine. A i Bratovstini su mogli biti samo od koristi neposredni kontakti sa uticajnim admiralom luke. Obojicu je povezivalo sto su bili predstavnici pucanskog staleza i profesionalni pomorci. Medutim bitna novost je bila u tome sto je admiral, pored rjesavanja tehnickih luckih problema, od kraja XV st. komandovao oruzanom cetom mornara za odbranu Zaliva, odrzavanje poretka u gradu i slicne vojne zahvate. A to su ostvarivali clanovi Bratovstine mornara. Samo je prividna kontradikcija da je ta kotorska Bratovstina, prema svom prvom statutu iz 1463. god. opisana kao izrazito humanitarna organizacija, a tada bas u stvari stice vojnu komponentu. U praksi su, kako smo to vec istakli, jedrenjaci cesto napadani od pirata, pa su redovito morali biti i naoruzani i poznavati ratnu vjestinu. Ali za to sticanje novih odgovornosti i ugleda kotorskih pomoraca bas krajem XVI st, treba ukazati i na tadasnje istorijske okolnosti. Sigurno se ne radi o slucajnoj podudarnosti da je do nastajanja Statuta Bratovstine mornara 1463. god. doslo bas iste godine kada je poceo, vec spomenuti, prvi mletacko-turski rat (1463-1479). Tada je , u lokalnim kotorskim okvirima, nesto malo ranije (1462), otpocela cetvrta grbaljska buna, vrlo zabrinjavajuca po Kotor, jer je Ivan Crnojevic tada poceo da mijenja promletacku politiku oca mu Stefanice. Svakako u Kotoru su se sve snage morale mobilisati, a Venecija je poslala gradu dvije trireme, nesto pjesadije i municiju. Kao sto je poznato mletacki Skadar je 1474. bio opkoljen od jake turske vojske, a Mletacka Republika se trudila da ga sacuva po svaku cijenu. U to vrijeme je Ivan Crnojevic ponovno prisao Veneciji, pa su uz njegovo ucestvovanje prenasuni drvna grada i manji brodovi u Skadarsko jezero. Zabiljezeno je da je tamo bilo oko 30 plovnih jedinica. Durde Crnojevic ce kasnije u svom testamentu napisati kako su brodovi otimuli hranu i razjarivali turskog cara. Cjelokupna ta krupna akcija Venecije, uz angazovuiije Ivana Crnojevica, zahtijevala je, bez sumnje, ne samo logisticku nego i stvarnu pomoc ivotora i njegove organizacije pomoraca, koja je imala vjeste pomorce i brodograditelje. laku o tome nisu sacuvani neposredni dokumenti, karakteristican je tekst jedne dukale duzda Moceniga iz 1475. god.u kojoj on hvali zasluge Kotora oko opsade Skadra, doduse ne na > odeci ih, ali grad naziva najdrazim medu drugim dragim gradovima (»Inter charas - chai K,simam habemus.«) !
Inace vojna komponenta davala je poseban ugled admiralu-gastaldu najjace kotorske bratovstine pomoraca. pa je on u uzem krugu »Zbora gradana«(Universitas populi) bio na celu svih drugih gradsklh bratovstina..
Tokom vjekova mozemo utvrditi slijedece admiralove kompetencije:

1) vodenje i stalno azuriranje popisa mornara spremnih za trgovacke i vojne djelatnosti;

2) organizacija pomorske policije u bokokotorskom zalivu;

3) raznovrsno ucestvovanje u pomorskim ratnim sekcijama Mletacke republike, bilo sa kotorskom galijom "Sv. Tripun Kotorski", bilo u posebnim akcijama, ili pomaganjem u transportima neophodnih vojnih kontingenata ill predmeta;

4) organizacija drzavne pomorske postanske sluzbe;

5) ucestvovanje u kontroli brodova koji dolaze iz krajeva sumnjivih na zarazne bolesti;

6) organizaciju proslave zastitnika grada Kotora Sv. Tripuna i vlasti u gradu;

7) pravo trazenja amnestije od gonjenja ili izvrsenja i trazila preko Bratovstine pomoraca;

8) glavni nadzor nad Arsenalom imanjem spomenute kotorske galije, ili drugih brodova.

Nekoliko najstarijih licnosti iz XV i XVI st, i nekoliko iz XIX i XX vijeka, koji su djelovali u tom cinu:

ALEGRET NIGRO, 1477. god. lucki kapetan (admiral), 1493. kako smo gore vec naveli, izricito se spominje jos i kao gastald Bratovstine mornara. Kako je, dakle, 1493. prva godina u kojoj se arhivski moze utvrditi fuzija uloge admirala i gastalda i upotrebe titule admirala u okviru Bratovstine mornara, treba navesti i original: "armiratus, gastaldus et procurator in vita".


A sada cemo navesti niz admirala XIX i XX stoljeca:



Treba na kraju još navesti da je osim admirala i njegov zamjenik (viceadmiral) i tzv. Mali admiral. Radi se o djetetu od 10-tak godina koji u svim javnim nastupima prati admirala, a predstavlja simbol generacijskog kontinuiteta u organizaciji, uz duznost da osam dana prije svecanosti sv. Tripuna (27. januara) izgovori "lode". Radi se o pohvalama ("laudes") zaštitniku grada, ciji srednjovjekovni tekst nije sacuvan. Biskup Marin Drago ih oko 1700, god. nanovo sastavlja , pa ih u arhaicnom prevodu, svake godine mali admiral izgovara sa trijema Katedrale.

Dr. M. Milosevic
Jan.2004.

< Prethodna		Sljedeća >